Maxsus tadqiqot materiallari va etik talablar
Jurnal “Acta Education” maxsus tadqiqot materiallari, texnologiyalar, ma’lumotlar bazalari, geoinformatsion tizimlar (GIS), masofadan zondlash (remote sensing) ma’lumotlari va boshqa ilmiy resurslar ishtirokidagi tadqiqotlarning etik, huquqiy va ijtimoiy oqibatlarini tan oladi.
Bunday tadqiqotlarning murakkab va mas’uliyatli xususiyatini inobatga olgan holda, jurnal ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlarni yorituvchi barcha qo‘lyozmalar tegishli milliy va xalqaro me’yoriy-huquqiy hujjatlar hamda ko‘rsatmalarga to‘liq mos bo‘lishini talab qiladi.
Ushbu siyosat mazkur materiallar ishtirokidagi tadqiqotlarni taqdim etish uchun zarur bo‘lgan asosiy etik talab va shartlarni belgilaydi.
Etik ruxsat (Ethics Approval)
Maxsus ilmiy materiallar, ma’lumotlar bazalari yoki texnologiyalar ishtirokidagi tadqiqotlarni bayon qiluvchi qo‘lyozmalar barcha jarayonlar amaldagi me’yorlar va qoidalarga muvofiq amalga oshirilganini tasdiqlovchi aniq bayonotni o‘z ichiga olishi shart.
Mualliflar quyidagi ma’lumotlarni keltirishlari lozim:
Etik qo‘mita tasdig‘i
Qo‘lyozmada tadqiqot qaysi institutsional va/yoki milliy ilmiy-etik qo‘mita tomonidan tasdiqlangani ko‘rsatilishi kerak. Qo‘mita nomi va mavjud bo‘lsa, tasdiqlash raqami berilishi lozim.
Shuningdek, etik ruxsat olish jarayoniga oid muhim tafsilotlarni keltirish tavsiya etiladi.
Rozilik (Consent) va ma’lumotlardan foydalanish
Agar tadqiqotda:
- fermerlar,
- mutaxassislar,
- tashkilotlar,
- yoki uchinchi tomon ma’lumotlari ishtirok etgan bo‘lsa,
mualliflar tegishli rozilik olinganini tasdiqlashlari shart.
Ma’lumotlardan foydalanish shartlari, ularni yig‘ish va qayta ishlash jarayoni ochiq va aniq bayon qilinishi lozim.
Agar ma’lumotlar maxfiy yoki cheklangan bo‘lsa, ularni himoya qilish choralarini ko‘rsatish shart.
Jurnal zarur hollarda rozilik hujjatlari nusxalarini (maxfiy ma’lumotlar yashirilgan holda) talab qilish huquqini o‘zida saqlaydi.
Xalqaro ko‘rsatmalarga muvofiqlik
Mualliflarga xalqaro ilmiy va texnik standartlarga amal qilish tavsiya etiladi.
Xususan:
- geoinformatsion ma’lumotlar bilan ishlash standartlari;
- atrof-muhit monitoringi bo‘yicha xalqaro talablar;
- ma’lumotlar bilan ishlash va ularni himoya qilish standartlari.
Tadqiqotlarda mas’uliyatli va shaffof yondashuv ta’minlanishi lozim.
Texnologik va metodologik o‘zgarishlar
Agar qo‘lyozmada:
- yangi texnologiyalar,
- modellar,
- algoritmlar,
- yoki resurslardan intensiv foydalanish
tasvirlangan bo‘lsa, jurnal quyidagi mezonlar asosida baholaydi:
Xavfsizlik masalalari
Tadqiqot amaldagi xavfsizlik talablariga mos kelishi va atrof-muhit hamda jamiyat uchun xavflarni minimallashtirishi lozim.
Huquqiy moslik
Barcha milliy va xalqaro qonunlar hamda qoidalarga rioya qilingan bo‘lishi shart.
Ijtimoiy ta’sir
Tadqiqot natijalari jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi hisobga olinishi lozim.
Nashrga qabul qilish to‘g‘risidagi qaror
Maxsus tadqiqot materiallari va texnologiyalar ishtirokidagi tadqiqotlarni tavsiflovchi qo‘lyozmalarni nashr etish yoki etmaslik to‘g‘risidagi yakuniy qaror Bosh muharrir vakolatiga kiradi.
Qaror quyidagi omillar asosida qabul qilinadi:
- etik talablariga muvofiqlik;
- tadqiqotning ilmiy ahamiyati va ishonchliligi;
- huquqiy va ijtimoiy jihatlar.
Talablarning qisqacha bayoni
Mualliflar quyidagi talablarni bajarishlari shart:
- Etik bayonot — tegishli etik tasdiq va ma’lumotlar;
- Rozilik — ishtirokchilar yoki ma’lumot egalari roziligi;
- Xalqaro standartlarga rioya — ilmiy va texnik me’yorlarga amal qilish;
- Xavfsizlik va ijtimoiy ta’sir — tadqiqot oqibatlarini hisobga olish.
Yakuniy qoidalar
Ilmiy-texnik jurnal “Acta Education” maxsus ilmiy materiallar va resurslar ishtirokidagi barcha tadqiqotlar eng yuqori etik standartlar va huquqiy talablarga javob berishini ta’minlashga qat’iy sodiqdir.
Mualliflar ushbu ko‘rsatmalarga rioya etish orqali o‘z ishlarining etik yaxlitligini ta’minlaydilar va ilmiy taraqqiyotga mas’uliyat bilan hissa qo‘shadilar.