Ilmiy tadqiqotlarda etika qoidalari

“Acta Education” jurnalida chop etiladigan barcha ilmiy maqolalar xalqaro etik me’yorlar, ilmiy halollik va tadqiqot mas’uliyati tamoyillariga to‘liq mos bo‘lishi shart. Ushbu siyosat mualliflar, tadqiqotchilar va boshqa ishtirokchilar uchun zarur bo‘lgan etik talablar, ruxsatnomalar va majburiyatlarni belgilaydi.

Jurnal ilmiy nashrlar etikasi bo‘yicha Committee on Publication Ethics tamoyillariga qat’iy amal qiladi.

1. Umumiy etik talablar

Mualliflar quyidagilarga rioya etishlari shart:

tadqiqot natijalarining haqqoniyligi, aniqligi va ishonchliligini ta’minlash;
plagiat, ma’lumotlarni soxtalashtirish (fabrication) va buzib ko‘rsatish (falsification) holatlariga yo‘l qo‘ymaslik;
barcha manbalarni to‘g‘ri va aniq iqtibos qilish;
mualliflikni faqat ilmiy hissa qo‘shgan shaxslar bilan cheklash;
sun’iy intellekt vositalaridan foydalanilgan bo‘lsa, bu haqda ochiq ma’lumot berish.

2. Ekologik va atrof-muhitga oid mas’uliyat

Irrigatsiya va melioratsiya sohasidagi tadqiqotlar quyidagi talablarni qamrab olishi lozim:

suv, tuproq va boshqa tabiiy resurslardan oqilona va barqaror foydalanish;
atrof-muhitga salbiy ta’sirni minimal darajada kamaytirish;
ekotizimlar barqarorligini saqlash;
ekologik xavfsizlik va milliy standartlarga rioya qilish;
meliorativ tadbirlarning uzoq muddatli ekologik oqibatlarini hisobga olish.

3. Dala tadqiqotlari va ruxsatnomalar

Dala sharoitida o‘tkazilgan tadqiqotlar uchun:

tegishli davlat, mahalliy yoki institutsional organlardan ruxsat olingan bo‘lishi shart;
tadqiqot obyektlari va hududlaridan qonuniy asosda foydalanilgan bo‘lishi zarur;
geodeziya, GIS, masofadan zondlash (remote sensing) va monitoring ma’lumotlaridan foydalanishda qonunchilikka rioya etilishi lozim;
yer, suv va infratuzilma obyektlariga zarar yetkazmaslik kafolatlanishi kerak.

4. Inson иштирокидаги tadqiqotlar

Agar tadqiqot jarayonida fermerlar, mutaxassislar yoki mahalliy aholi ishtirok etsa:

ulardan oldindan yozma xabardor qilingan rozilik (informed consent) olinishi shart;
shaxsiy ma’lumotlar maxfiyligi ta’minlanishi lozim;
tadqiqot ishtirokchilariga nisbatan har qanday bosim yoki majburlash qat’iyan taqiqlanadi.

5. Ma’lumotlar shaffofligi va takrorlanuvchanlik

Mualliflar:

tadqiqot ma’lumotlarini saqlashi va zarur hollarda taqdim eta olishi;
natijalarni mustaqil tekshirish imkoniyatini yaratishi;
foydalanilgan metodlar va texnologiyalarni batafsil tavsiflashi;
manfaatlar to‘qnashuvi (conflict of interest) haqida ochiq bayonot berishi shart.

6. Tadqiqot resurslari va identifikatsiya

Ilmiy natijalarning shaffofligi va takrorlanuvchanligini ta’minlash maqsadida mualliflarga:

dasturiy ta’minotlar, modellar va texnik vositalarni aniq ko‘rsatish;
zarur hollarda Research Resource Identifiers (RRID) tizimidan foydalanish tavsiya etiladi.

7. Hisobot berish standartlari

Mualliflar tadqiqot turiga qarab xalqaro hisobot standartlariga amal qilishlari lozim:

kuzatuv tadqiqotlari uchun — STROBE;
eksperimental tadqiqotlar uchun — CONSORT;
tizimli sharhlar uchun — PRISMA.

Standartlarni tanlashda EQUATOR Network tavsiyalariga amal qilish tavsiya etiladi.

8. Bayonotlar (Declarations)

Har bir maqolada quyidagi bayonotlar keltirilishi shart:

etik ruxsat (agar talab etilsa);
moliyalashtirish manbalari;
manfaatlar to‘qnashuvi;
mualliflar hissasi;
ma’lumotlar mavjudligi (data availability).

9. Etik talablarga rioya qilinmasligi

Mazkur etik talablarni buzgan qo‘lyozmalar:

ko‘rib chiqilmasdan rad etilishi mumkin;
chop etilgandan so‘ng aniqlansa, maqola qaytarib olinishi (retraction) mumkin.

Jurnal etik buzilishlarga nisbatan chora ko‘rishda COPE tavsiyalariga amal qiladi.

10. Mualliflarning mas’uliyati